Zioła na przeziębienie i katar – napary, mieszanki i porada zielarki

Jakie zioła wybrać przy przeziębieniu? W tradycyjnym ziołolecznictwie ważne miejsce zajmują kwiatostan lipy i kwiat bzu czarnego, opisywane jako surowce napotne stosowane pomocniczo w chorobie przeziębieniowej. Ich zastosowanie przedstawiają Aleksander Ożarowski i Wacław Jaroniewski. [1]

Przy wyborze ziół znaczenie ma jednak coś więcej niż nazwa dolegliwości. Katar i zatkany nos, podrażnione gardło czy kaszel wymagają odrębnego omówienia. Nie każda herbatka na przeziębienie odpowiada na te same potrzeby, a określenie „naturalny” nie wystarcza, by uznać preparat za odpowiedni dla każdej osoby.

W naszych Studiach Zielarskich w Tychach i Rudzie Śląskiej służymy poradą w doborze ziół i preparatów. Uwzględniamy indywidualne potrzeby, wiek oraz stosowane preparaty. Jako doktor nauk farmaceutycznych przywiązuję wagę zarówno do dorobku polskiego ziołolecznictwa, jak i do odpowiedzialnego przedstawiania jego możliwości. Zioła mogą być elementem opieki wspomagającej, a ich dobór nie zastępuje rozpoznania przyczyny objawów.

Czego dowiesz się z tego artykułu?

• Jakie miejsce w tradycyjnym ziołolecznictwie zajmują lipa i bez czarny.
• Dlaczego warto odróżniać herbatki do picia od preparatów przeznaczonych do nosa.
• Jaką prostą kompozycję lipy i bzu opisano w polskiej literaturze zielarskiej.
• Na co zwrócić uwagę przed wyborem mieszanki dla siebie lub bliskich.
• Kiedy zamiast samodzielnego doboru ziół potrzebna jest indywidualna porada.

Przeziębienie i grypa - objawy i przyczyny

Przyczyną przeziębień oraz grypy są zakażenia wirusowe. Do infekcji dochodzi głównie w kontakcie z osobami zarażonymi danym wirusem, na przykład przez dotyk czy w trakcie kichania lub kaszlu, ale również przebywając z osobą chorą w tym samym pomieszczeniu lub dotykając skażonej powierzchni.

Na infekcje wirusowe narażone są szczególnie małe dzieci, osoby starsze, a także osoby o słabej odporności wynikającej z innych chorób przewlekłych. Zakażenia mogą dotykać częściej osoby zestresowane, przemęczone, jak i osoby posiadające problemy ze śluzówką jamy ustnej.

Do najbardziej charakterystycznych objawów przeziębienia należy stan podgorączkowy (rzadziej gorączka), katar, kaszel, ból gardła, utrata smaku i apetytu, a także ogólne osłabienie i pogorszone samopoczucie. Ponadto, przeziębienie rozwija się stopniowo, przyjmując w swoim początkowym stadium łagodny charakter.

Grypa tymczasem może pojawić się nagle i gwałtownie. Towarzyszy jej gorączka, dreszcze, bóle stawowo-mięśniowe i ból głowy. Może wystąpić także kaszel i katar. Częste jest również zmniejszone łaknienie, ogólny brak sił i złe samopoczucie.

Należy jednak pamiętać, że zarówno w przypadku przeziębienia, jak i grypy objawy mogą być mylące. W prawidłowej diagnozie niezbędna jest więc wizyta u lekarza i odpowiednie badania.

W oparciu o nie można zastosować leczenie lub kurację wspomagającą. Surowce zielarskie z kolei mogą stanowić ich ważną część: ich dobór zależy od objawów, stanu zdrowia i zastosowanego leczenia. Nie zastępują rozpoznania ani leczenia grypy.

Jakie zioła pić w przypadku przeziębienia i grypy?

Zioła na przeziębienie dobieramy do konkretnych objawów. Innego omówienia wymaga suchy kaszel z podrażnieniem gardła, a innego kaszel z wydzieliną. Z kolei tradycyjne działanie napotne nie oznacza, że każdy napar obniży gorączkę lub zwalczy wirusa.

W polskim ziołolecznictwie spotykamy szeroki wybór surowców. Poniższe zestawienie porządkuje ich zastosowania i różnice; nie stanowi przepisu na połączenie wszystkich wymienionych ziół w jedną mieszankę.

• Zioła omawiane w kontekście odporności: ziele jeżówki purpurowej, kwiat rumianku, korzeń tarczycy bajkalskiej i korzeń żeń-szenia wymagają osobnej oceny. Nie przypisujemy im jednakowego działania immunostymulującego ani skuteczności w leczeniu grypy. Ożarowski i Jaroniewski omawiają żeń-szeń przede wszystkim w kontekście osłabienia i rekonwalescencji — to inne zastosowanie niż doraźne łagodzenie kataru. [1, s. 390–391]
• Suchy kaszel, chrypka i podrażnione gardło: korzeń prawoślazu, kwiat malwy czarnej, porost islandzki, liść babki lancetowatej, kwiat dziewanny i kwiatostan lipy pojawiają się w tradycyjnych zestawieniach surowców stosowanych przy dolegliwościach dróg oddechowych. Nie mają identycznego składu. W przypadku prawoślazu istotne są związki śluzowe osłaniające błonę śluzową jamy ustnej i gardła. W starszej literaturze wymienia się również liść podbiału, lecz ze względu na alkaloidy pirolizydynowe nie polecamy go do samodzielnego przygotowywania domowych kuracji. [1, rozdziały o wymienionych surowcach; prawoślaz s. 311–312, podbiał s. 300]
• Kaszel z zalegającą wydzieliną: ziele macierzanki, kwiat dziewanny, owoc anyżu, owoc kopru włoskiego, ziele tymianku, ziele hyzopu, ziele miodunki, korzeń lukrecji i korzeń omanu występują w tradycyjnym ziołolecznictwie w opisach surowców i mieszanek wykrztuśnych. Przykładem jest tymianek, którego wykrztuśne zastosowanie opisują Ożarowski i Jaroniewski. Nie oznacza to, że każdy z tych surowców można stosować zamiennie. Przy lukrecji autorzy zwracają uwagę na możliwość zatrzymywania wody i utraty potasu przy większych dawkach i dłuższym stosowaniu. [1, s. 235–236, 379–380]
• Zioła napotne a surowce salicylowe: kwiat bzu czarnego i kwiatostan lipy są opisywane jako surowce napotne. Osobną grupę stanowią kora wierzby i kwiat wiązówki, zawierające związki salicylowe. Nie należy przenosić opisu salicylanów na lipę i bez ani traktować tych czterech surowców jako równoważnych sposobów obniżania gorączki. Dobór przy gorączce wymaga oceny stanu chorego. [1, s. 93–94, 227–228, rozdziały „Wiązówka błotna” i „Wierzba purpurowa”]
• Właściwości przeciwdrobnoustrojowe — co oznaczają w praktyce? W opisach takich roślin jak nagietek, rumianek, tymianek, szałwia, macierzanka czy oman omawia się właściwości ich związków czynnych. Istotne są jednak postać preparatu, stężenie i miejsce stosowania. Opis działania przeciwbakteryjnego surowca lub olejku nie dowodzi, że wypicie naparu wyleczy wirusowe przeziębienie lub grypę. [1, rozdziały dotyczące wymienionych roślin]

W przypadku przeziębienia i grypy dobór ziół wymaga zarówno wiedzy, jak i doświadczenia. Mieszanki ziołowe, pojedyncze surowce i gotowe preparaty dobieramy z uwzględnieniem objawów, wieku, stanu zdrowia oraz stosowanych preparatów. Nie każdy produkt odpowiedni dla osoby dorosłej będzie właściwy dla dziecka.

Zapraszamy do rozmowy z naszymi zielarkami. Wieloletnia praca z pacjentami i znajomość surowców pozwalają nam wyjaśnić różnice między produktami oraz pomóc w ich odpowiedzialnym doborze.

Zioła na przeziębienie dla dzieci — jak je dobierać?

Przy wyborze produktu dla dziecka znaczenie mają jego wiek, objawy i przeznaczenie konkretnego preparatu. Samo określenie „ziołowy” nie przesądza o tym, że produkt nadaje się dla najmłodszych. Nie przenosimy na dzieci dawkowania ani wieloskładnikowych receptur przeznaczonych dla dorosłych.

Czarna porzeczka i dzika róża mogą występować w produktach spożywczych, ale napój owocowy i preparat przeznaczony do łagodzenia objawów to różne rzeczy. Wybór ziół dla dziecka warto omówić z lekarzem lub farmaceutą. Dotyczy to również doboru ziół w ciąży, podczas karmienia i przy chorobach przewlekłych.

Jakie zioła na katar i zatkany nos?

Pytanie o zioła na katar często łączy dwie potrzeby: wybór napoju przy przeziębieniu i poszukiwanie sposobu na zatkany nos. Warto je rozdzielić. Opisane w literaturze napotne zastosowanie lipy czy bzu czarnego nie jest równoznaczne z potwierdzeniem, że napar udrożni nos. [1]

Dlatego dobór zaczynamy od rozmowy o objawach, czasie ich trwania i preparatach, które są już stosowane. Osobno dobieramy herbatkę do picia, a osobno rozpatrujemy produkty przeznaczone do stosowania w obrębie nosa. Napar, płukanka i olejek eteryczny to różne postacie preparatów; nie należy traktować ich jako zamienników.

Jeżeli katar nawraca, długo się utrzymuje lub towarzyszy mu pogorszenie samopoczucia, warto ustalić jego przyczynę z lekarzem. Porada zielarska może uzupełniać opiekę, lecz nie zastępuje diagnostyki.

Lipa i bez czarny – tradycyjne zioła przy przeziębieniu

Kwiatostan lipy. Ożarowski i Jaroniewski opisują napary z lipy jako pomocniczy, łagodny środek napotny stosowany m.in. w chorobie przeziębieniowej. Napar z lipy jest elementem opieki wspomagającej; nie stanowi sposobu zapobiegania powikłaniom infekcji. [1, s. 228]

Kwiat bzu czarnego. W tej samej książce autorzy omawiają napotne zastosowanie kwiatu bzu. Ważna jest tutaj część rośliny: kwiat i owoc bzu czarnego to odrębne surowce. Opis zastosowania jednego nie powinien być automatycznie przenoszony na drugi ani na każdy produkt z nazwą „czarny bez”. [1, s. 93–94]

Przy zakupie warto sprawdzić pełną nazwę surowca, skład produktu i jego instrukcję stosowania. W zielarni pomagamy dobrać zarówno pojedyncze zioła, jak i mieszanki, a także wyjaśniamy różnice między nimi.

Tradycyjna mieszanka lipy i bzu czarnego

Wśród prostych kompozycji opisanych w polskiej literaturze znajduje się mieszanka kwiatostanu lipy i kwiatu bzu czarnego w równych częściach. Edward Wawrzyniak przytacza ją za Olechnowicz-Stępień i Lamer-Zarawską w rozdziale dotyczącym choroby przeziębieniowej. [2, s. 65, receptura 106]

To przykład tradycyjnej mieszanki wspierającej przy przeziębieniu, opartej na dwóch jasno określonych surowcach. Podajemy jej skład jako ilustrację dorobku polskiego ziołolecznictwa. Sposób przygotowania i stosowania wymaga dobrania do konkretnego produktu oraz osoby; historyczna receptura nie jest uniwersalnym zaleceniem dla wszystkich domowników.

Osoby zainteresowane taką kompozycją zapraszamy do rozmowy z naszym zespołem. Wspólnie można ocenić, czy odpowiada ona aktualnym potrzebom, i wybrać właściwe surowce. Szczególnej uwagi wymaga dobór dla dzieci, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób przewlekle chorych.

Mieszanka ojca Klimuszki w polskiej tradycji zielarskiej

W dorobku ojca Andrzeja Czesława Klimuszki znajdują się również wieloskładnikowe kompozycje ziołowe. Edward Wawrzyniak w książce Leczenie ziołami. Kompendium fitoterapii przytacza mieszankę przypisaną Klimuszce w rozdziale poświęconym chorobie przeziębieniowej. [2, s. 65, receptura 104]

Skład receptury przytoczonej przez Wawrzyniaka — po 50 g każdego surowca:

• kwiat bzu czarnego,
• kwiatostan lipy,
• kwiat słonecznika,
• kwiat wiązówki,
• liść mącznicy lekarskiej,
• korzeń arcydzięgla,
• korzeń lubczyka,
• owoc maliny,
• owoc głogu.

To przykład tradycyjnej receptury, której dobór wymaga indywidualnej oceny całego składu. Przytaczamy ją jako część polskiego dorobku zielarskiego, a nie uniwersalną herbatkę dla wszystkich domowników. Podane ilości określają proporcje mieszanki, nie jednorazową porcję do wypicia. Nie jest to także mieszanka przeznaczona do codziennego picia przez całą jesień i zimę bez oceny zasadności stosowania.

W naszych Studiach Zielarskich służymy poradą osobom zainteresowanym tradycyjnymi mieszankami. Przed ich wyborem warto omówić objawy, stan zdrowia i stosowane preparaty. Szczególnej uwagi wymaga dobór dla dzieci, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób przewlekle chorych. Historyczny opis receptury nie zastępuje takiej oceny.

Inne preparaty naturalne przy przeziębieniu

W zielarniach dostępne są również syropy, pastylki, soki oraz suplementy diety zawierające witaminy i minerały. Ich doboru nie opieramy wyłącznie na nazwie rośliny na opakowaniu. Sprawdzamy pełny skład, przeznaczenie, ograniczenia stosowania i to, czy wybrany produkt nie powiela składników już przyjmowanych preparatów.

W razie wątpliwości zapraszamy do naszych Studiów Zielarskich lub do kontaktu przez sklepowy czat. Można wówczas omówić różnice między pojedynczym surowcem, mieszanką i gotowym produktem.

Naturalne i domowe sposoby na przeziębienie

W czasie choroby warto zadbać o odpoczynek i regularne przyjmowanie płynów, zgodnie z indywidualnymi potrzebami i ewentualnymi zaleceniami lekarza. Napar ziołowy może być częścią takiej opieki, jeśli wybrany surowiec jest odpowiedni dla danej osoby.

Herbatka, płukanka i olejek eteryczny mają różne przeznaczenie. Stosujmy produkty zgodnie z ich instrukcją. Domowych naparów ani olejków nie należy utożsamiać z preparatami przeznaczonymi do nebulizacji. Dobór przy nawracającym katarze lub utrzymującym się kaszlu warto poprzedzić ustaleniem przyczyny objawów.

Jeżeli pojawia się duszność, ból w klatce piersiowej, znaczne osłabienie lub pogorszenie stanu chorego, potrzebna jest pomoc medyczna. Nie należy odkładać konsultacji, próbując kolejnych mieszanek.

Bibliografia:

[1] Ożarowski A., Jaroniewski W., Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie, Warszawa 1987. Rozdziały dotyczące omówionych surowców.

[2] Wawrzyniak E., Leczenie ziołami. Kompendium fitoterapii, Warszawa 1992, s. 65, receptury 104 i 106.

Błecha K., Wawer I., Profilaktyka zdrowotna i fitoterapia, Żywiec 2011.

Janicki K., Reterski W. (red.), Medycyna naturalna, Warszawa 1994.

Kaczmarczyk-Sedlak I., Ciołkowski A., Zioła w medycynie. Choroby układu oddechowego, Warszawa 2017.

Ożarowskiego A. (red.), Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy, Warszawa 1976.

Różański H., Wybrane rośliny przeciwwirusowe, [w:] Żyj naturalnie, 5, 2020.